İŞLETME BÖLÜMLERİNDE KARİYER DERSLERİ ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA VE DERS İÇERİK ÖNERİLERİ *

Mehmet Cemil ÖZDEN - Kurtuluş Yılmaz GENÇ

 Özet

Üniversitelerin temel işlevleri, bilimsel bilgiyi üretmek ve yaymaktır. Bununla birlikte öğrenciler, iş dünyası ve devlet, üniversitelerden öğrencileri iş yaşamına hazırlamalarını beklemektedir. Öğrencilerin sadece akademik program çerçevesinde aldıkları derslerle iş yaşamına hazırlanmaları oldukça zordur. Öğrencilerin kariyer planlama ve geliştirme yetkinliklerinin iyileştirilmesini sağlamak amacıyla üniversitelerde kariyer merkezleri kurulmaya başlanmıştır. Personel ve altyapı sorunları nedeniyle bu merkezlerin de tüm öğrencilere etkin destek vermeleri güçtür. Bu çerçevede bir başka yaklaşım kariyer dersleri ile öğrencilerin iş yaşamına hazırlanmalarına destek olmaktır.

 

Bu araştırma ile web sitesinden ders müfredatları görülebilen 134 üniversitenin işletme bölümlerinin dersleri incelenmiştir. 35 bölümde kariyer ile ilgili derslere yer verildiği görülmüştür. Araştırmada bölüm web sayfasından içeriği görülebilen 22 kariyer dersinin içeriği incelenmiştir. Bunlardan 16 derste kariyer ile ilgili temel kavramların yanında bireysel kariyer planlama, iş arama teknikleri, özgeçmiş hazırlama, iş görüşmeleri gibi iş yaşamına hazırlık ile ilgili konulara da yer verilmiş, 6 bölümde ise sadece teorik konular yer almıştır. İçerik analizi yöntemiyle kariyer ile ilgili derslerin içerdiği konu ağırlıkları belirlenmiştir.

Giresun Üniversitesinde ikinci sınıfta okuyan 130 işletme bölümü öğrencisinden “bireysel kariyer yönetimi-1” dersini 57 öğrenci seçmiştir. Bu dersi seçen öğrencilerin genel başarı ortalaması, bu dersi seçmeyen öğrencilerin genel başarı ortalamasından belirgin düzeyde yüksek bulunmuştur. Genel başarı ortalamaları üzerinde yapılan detaylı incelemede,  zaten başarılı olan öğrencilerin bu dersi seçtiği görülmüştür. Çalışmanın sonunda, birinci sınıf öğrencilerine “iş yaşamına hazırlık”, son sınıf öğrencilerine “iş arama teknikleri” derslerinin verilmesinin yararlı olacağı değerlendirilmiş ve ders içerikleri hakkında önerilerde bulunulmuştur.

Anahtar Kelimeler: Üniversite, Öğrenci,  Kariyer, İş Yaşamı, İş Arama.

A RESEARCH ABOUT CAREER COURSES IN BUSINESS ADMINISTRATION DEPARTMENTS AND COURSE CONTENT SUGGESTIONS

Abstract

The primary functions of universities are to produce and disseminate scientific knowledge. However, students, business community and the state expect from the University to prepare its students for business life.  It is very difficult for students to prepare work life with only courses in the framework of the academic program. Career centers began to be established in universities in order to improve career planning and development competencies of students. Due to personnel and infrastructure problems of these centres,  it is also difficult to provide active support to all students. In this context, another approach is to support students for preparation for work life with career courses.

It is explored courses of 134 business administration departments of universities which curriculums could be seen on their websites. Career-related courses are delivered in 31 department. It is examined 22 career course content which is visible in department web sites. Addition to the basic concepts related to career, it is also delivered issues of work life preparation  such as personal career planning, job search techniques, resume preparation, job interview preparation. Only theoretical issues are delivered in 6 department. Subjects weights of career-related courses are determined by content analysis method.

In Giresun University, 57 of 130 business administration students in second year selected "personal career managemtnt” course. The average of overall success of students who choose this course is clearly higher than the average of overall success of students who have not selected this course. By detailed examination of the average overall success, it is seen that already successful students have chosen this course.  At the end of the study, it is evaluated that delivery of "work life preparation" course to the first class students and "job search techniques”course to senior students could be useful and it is given suggestions about contents of these courses.

Key Words: University, Student,  Career, Business Life, Job Searching. 

1.     GİRİŞ

Üniversitelerin temel işlevleri, bilimsel bilgiyi üretmek ve yaymaktır. Bilimsel araştırmalar yapmak, bu araştırmalar sonucu üretilen bilgiyi yayın ve eğitim-öğretim yoluyla paylaşmak,  toplumda öncü bir rol oynayarak topluma hizmet etmek bu temel işlevlerin görünümleridir. Üniversitelerin öğrencilerini iş yaşamına hazırlamak gibi bir işlevinin olup olmadığı alan yazında tartışılan konulardan biri olmakla birlikte gerek iş dünyasının, gerekse öğrencilerin üniversitelerden bu yönde beklentileri vardır. Mezuniyetten sonra iş bulma olasılığı, üniversitelerin öğrenciler tarafından tercih edilebilirliğini etkileyen faktörler arasında önemli bir faktör yere sahip olmaya başlamıştır. Diğer yandan yükseköğretimle ilgili mevzuatta da üniversitelere yurt kalkınmasına ve ihtiyaçlarına cevap verecek nitelikte kişileri yetiştirmek, diğer bir deyişle öğrencileri iş yaşamına hazırlamak gibi bir sorumluluk yüklenmiştir.

Günümüz iş dünyası, üniversite mezunlarının çalışacakları işlerin gerektirdiği niteliklere uygun olmasını ve bu çerçevede mezunlarda pek çok yetkinliğin bulunmasını beklemektedir. Buna karşın üniversitelerin öğrencilerini sadece eğitim-öğretim etkinlikleri ile iş yaşamına hazırlamaları oldukça zordur. Bunun sonucu olarak üniversiteler, giderek iş dünyası ile daha fazla işbirliği yapmaya başlamışlardır. Öncelikle mezunlarını bir işe yerleştirme faaliyetleri ile başlayan bu çabalar, öğrencilerin iş arama becerilerini kazanmasına ve iş dünyasıyla ağ geliştirmesine destek olma faaliyetleriyle devam etmiştir. Bu eğilimlerin bir sonucu olarak da üniversitelerde kariyer merkezleri kurulmaya başlanmıştır.

Kariyer merkezlerinin faaliyetlerinin etkinliği, bu merkezlere sağlanan kaynaklarla doğru orantılıdır. Özellikle devlet üniversitelerinde bu merkezlerin büyük çoğunluğunun uygulama ve araştırma merkezi olarak kurulması ve öğrencilere hizmet sunacak yeterli sayıda personeli bulunmaması nedeniyle tüm üniversite öğrencilerine ulaşmaları oldukça zordur. Bu durumda öğrencilerin iş yaşamına hazırlanmalarında önemli bir rol üstlenmek üzere kariyer ile ilgili derslerin bölüm müfredatlarına seçmeli bir ders olarak eklenmesi gündeme gelmektedir.

Bu araştırmanın temel amacı, üniversitelerin işletme bölümlerinin müfredatlarında kariyer ile ilgili derslere ne ölçüde yer verildiğini belirlemek ve bu derslerin içeriğini sistematik olarak incelemektir. Bu incelemenin işletme bölümlerinin müfredatları üzerinde yapılmasını nedeni, örgütsel kariyer yönetiminin insan kaynakları yönetiminin bir alt süreci olması ve insan kaynakları yönetimi dersinin de işletme bölümlerinde verilmesidir. Diğer bölümlerin müfredatlarında kariyer ile ilgili derslerin bulunması olasılığının daha düşük olduğu değerlendirildiğinden, bu derslerin en ilişkili olduğu işletme bölümlerinin ders müfredatları incelenmiştir.

Kariyer ile ilgili derslerin öğrencilerin genel başarı ortalamasına bir etkisinin olup olmadığının incelenmesi bu araştırmanın ikinci amacını oluşturmaktadır. Bu çerçevede Giresun Üniversitesi işletme bölümü 2.sınıf öğrencilerinden “Bireysel Kariyer Yönetimi-1” dersini seçen ve seçmeyen öğrencilerin genel başarı durumları incelenmiştir.

2.     KAVRAMSAL ÇERÇEVE

Kariyer ile ilgili olarak başlıca üç kavram ile karşılaşılmaktadır. Bunlardan kariyer planlaması kişinin iş yaşamı boyunca yapacağı işlerle ilgili hedeflerinin ve geleceğinin planlanması (Aytaç, 1997) olarak tanımlanmaktadır. Bu yönüyle “bireyin yetenek ve ilgilerinin değerlendirilmesini, kariyer fırsatlarını araştırmayı, kariyer amaçlarının oluşturulmasını ve uygun gelişim aktivitelerini planlamayı” içerir (Çalık, 2006). Diğer bir tanıma göre kariyer planlama, kişinin kendisini ve çevresini değerlendirmesi, çalışma yaşamına ilişkin hedefler koyarak gerekli faaliyetleri planlamasıdır (Erdoğmuş, 2003). “Bireyin meslek seçimi, iş arayışı, işe girişi, deneyim kazanması, gerektiğinde terfi etmesi, bazı koşullarda iş değiştirmesi ya da farklı işlere yönelmesi bireyin kariyer planlamasının konuları arasındadır (Özgödek, 2014)”. Kariyer planlama, kariyer kavramına bireysel bakış açısını yansıtır.

Kariyer geliştirme ise kariyer kavramına örgütsel bakış açısını yansıtır. Kariyer yollarının ve kariyer basamaklarının geliştirilmesini içerir (Cenzo, 1996). Örgüt içinde çalışanların mesleki gelişimlerinin, organizasyonun hedeflerine uygun olarak yapılması için kullanılan araç ve yöntemleri ifade eder. Bu yaklaşıma göre örgüt, çalışanlarının sahip olduğu yetkinlikleri onlara sunduğu olanaklarla geliştirerek elindeki insan kaynaklarını en etkin şekilde değerlendirmelidir (Çalık, 2006).  “Kariyer geliştirme süreci, çalışanların ilgi, değer, nitelik, güçlü ve zayıf yönlerinin farkına varmalarına, işletmedeki iş fırsatları ile ilgili bilgi sahibi olmalarına, kariyer hedeflerini belirlemelerine, kariyer hedeflerine ulaşmalarını sağlayacak eylem planlarını oluşturmalarına destek olur” (Dündar 2015). Bu kavramın içinde kariyer haritası, oryantasyon, terfi, yer değiştirme, yönetici geliştirme, yedekleme planı, değerleme merkezi gibi kariyer geliştirme yöntem ve uygulamaları vardır. Örgütsel kariyer geliştirme sisteminin amacı, bireysel ve örgütsel ihtiyaçların uygun şekilde eşleştirilerek  uyumlaştırılmasıdır (Erdoğmuş, 2003).

Kariyer Yönetimi, “bireyin kariyer planının, örgütün kariyer geliştirme araçları ile desteklenmesidir” (Aytaç, 1997). Kariyer yönetimi kariyer kavramına bireysel ve örgütsel bakış açılarını bütünleştirir. Kariyer yönetimi çalışanın kendi tercih ve yetkinlikleri ile örgütün ihtiyaçlarını dikkate alarak kariyerini planlamasına ve yönetmesine imkan veren bir örgütsel bir sürecin oluşturulmasıdır. (Okakın, 2013). Diğer bir deyişle kariyer yönetimi, bireysel hedeflerin ve örgütün ihtiyaçlarının uyumlaştırılması sürecidir. Bu süreçte birey ve örgüt karşı taraflarda değil, birbirlerini destekleyici roller üstlenirler ve her iki tarafa düşen sorumluluklar vardır.

Alanyazında genel olarak kariyer planlama bireysel bakış açısını, kariyer geliştirme ise örgütsel bakış açısını yansıtsa da; örgütün çalışanlarının kariyerlerini planlaması ve bireylerin kendi kariyerlerini geliştirmeleri de söz konusu olabileceğinden bu kavramlar kesin bir ayrım ortaya koyamamaktadır. Örgütsel kariyer planlama ve bireysel kariyer geliştirme gibi kullanımlar, kariyer planlama ve kariyer geliştirme kavramlarının tek başlarına bireysel ve örgütsel bakış açılarının yansıtmalarında yetersiz kaldıklarını göstermektedir. Buna karşılık kariyer yönetiminde bireye ve örgüte yüklenen sorumluluklar, kariyer yönetimine bireysel ve örgütsel bakış açılarının belirlenmesinde bir ayrım ölçütü olarak kullanılabilir. Buna göre kariyer yönetiminde bireye düşen sorumluluklar bireysel kariyer yönetiminin, örgüte düşen sorumluluklar da örgütsel kariyer yönetiminin konusunu oluşturmaktadır. Bu çerçevede bireysel kariyer yönetimi (BKY), “bireyin iş yaşamına ilişkin hedeflerini gerçekleştirmesi amacı ile gerekli faaliyetleri planlaması, organize etmesi, icra etmesi, koordinasyonu ve değerlendirmesi olarak tanımlanabilir (Özden, 2001)”.

İş yaşamındaki değişimler sonucunda bireyin kariyer gelişimi sorumluluğu örgütlerden çalışanlara geçmiş, kariyer başarısında ücreti terfi gibi nesnel ölçütlerin yanı sıra öznel ölçütler de ön plana çıkmaya başlamıştır (Seçer, 2011). Buna göre birey artık kariyerini tasarlama ve yönetme sorumluluğunu üstlenerek kendi yaşamının mimarı olmalı (Kuzgun, 2014) ve kariyer hedefleri için bireysel olarak çaba göstermelidir (Kitapçı, 2002). BKY, kariyer planlamasını da içeren, ancak ondan daha geniş bir kavramdır. Planlama, yönetim fonksiyonlarından sadece birisidir. Birey kariyerinin gelişimi için gerekli gördüğü tüm faaliyetleri bu planın içerisine alır (Bingöl, 2006).

BKY’de bireyin üzerine düşen sorumluluklar, birçok konuda faaliyette bulunmasını gerektirir. Başlıca faaliyetler: öz-değerlendirme; vizyonun, yaşam ve kariyer hedeflerinin belirlenmesi, işin gerektirdiği niteliklerin belirlenmesi, gerekli eğitimlerin alınması, yaşam ve kariyer hedeflerini uyumlaştıracak faaliyetlerin  yürütülmesi olarak sayılabilir (Palmer, 1993). BKY faaliyetleri, iş aramaya hazırlık, aktif iş arama ve mesleki gelişim başlıkları altında birçok ana ve alt faaliyetleri içerir (Özden, 2015a). “Kişisel profilin hazırlanması, uzun vadeli amaçların geliştirilmesi, çevre analizi (zorluklar ve fırsatlar), bireysel güç ve zayıflıkların analizi, stratejik kariyer alternatiflerinin geliştirilmesi, stratejik seçim, kısa vadeli kariyer amaçları ve eylem planının geliştirilmesi, kariyer planının uygulanması ve süreci gözleme” bireysel kariyer geliştirme stratejileri olarak belirtilmiştir (Çalık, 2006). BKY ile bireyler kendilerini nelerin beklediğini bilerek amacını belirleyebilir ve geleceğini tasarlayabilir (Kaya,2014).

Bireylerin kariyerlerini yönlendirmeye daha ilköğretim sıralarında başlamaları gerektiği ifade edilmektedir (Özden, 2002). Okul rehberlik ve psikolojik danışma programları ile ilköğretim ve lise öğrencilerinin doğru  mesleki karar vermeleri için müdahalede bulunmak gerekir (Hamamcı, 2012). Nitekim “bireyin kendini tanımasına, yeteneklerini daha etkin kullanarak kendini gerçekleştirmesine, özgür ve üretken birey olmasına katkı sağlamak amacıyla” (MEB, 2014) ilköğretim kurumlarında Rehberlik ve Kariyer Planlama Dersinin 2015-2016 döneminden itibaren haftada bir saat okutulması öngörülmüştür. Ortaöğretim 9-12 sınıflarda okutulan Rehberlik ve Yönlendirme dersinin, eğitsel ve mesleki gelişim yeterlilik alanında birçok BKY faaliyeti ile ilgili bilgilere yer verilmiştir (MEB, 2011).  İlk ve orta öğretim düzeyinde kariyer ile ilgili ders ve etkinlikler yapılmakta iken, üniversitelerde bu tür bir ders veren programların sayısı oldukça azdır. Üniversiteye yüklenen öğrencileri iş yaşamına hazırlama görevinin sadece çeşitli uzmanlık alanları ile ilgili derslerin öğretimiyle yerine getirilmesi oldukça zordur. Diğer yandan üniversitelerde okuyan öğrenci sayısı arttıkça yükseköğretimin kalitesinin düştüğünü, bunun sonucunda eğitim olarak zayıf olan öğrencilerin daha yetenekli öğrencilerle iş yaşamında rekabet edemediğini ve aldıkları diplomanın işi garantilemeyeceğini gösteren araştırmalar da vardır (Beblavy, 2013).

Bologna süreci öğrencilerin istihdam edilebilirliklerini artırmaya yönelik olarak; “bağımsız çalışabilme ve sorumluluk alabilme, öğrenme, iletişim ve sosyal yetkinlik, alana özgü ve mesleki yetkinlik gibi yetkinlikler” (Güneş, 2011) kazandırmayı amaçlamaktadır. “Üniversitede öğrencilik döneminden itibaren kariyer ile ilgili çalışmalara başlamak, mezuniyet sonrasında kolay iş bulma, çalışılacak alanla ilgili yetenekleri geliştirme ve profesyonel yaşama kolaylıkla uyum sağlama açısından son derece önemlidir (Kozak 2013)”. Temel amacı,  üniversite öğrencilerinin kariyer planlama ve geliştirme yetkinliklerinin iyileştirilmesini sağlamak olan kariyer merkezlerinin (Özden, 2015b) tüm öğrencilere ulaşması ve birebir hizmet vermesi de kolay değildir. Bu yüzden “gençlerin ve yetişkinlerin kendi öğrenim ve kariyer yollarını etkin bir şekilde kendi başlarına yönetmelerine imkân sağlanması için yansıtıcı öğretim teknikleri ve özerk öğrenimin teşvik edilmesi bir öncelik olarak görülmektedir (TİK, 2008)”. Nitekim kariyer gelişimine odaklanan kredili dersler açmak, yükseköğretimde öğrencilere yönelik kariyer faaliyetleri arasında belirtilmektedir (Niles-Bowlbey, 2013; Kozak, 2013). Ülkemizde son yıllarda açılmaya başlanan bu derslerin Amerika Birleşik Devletlerinde oldukça uzun bir geçmişi vardır. Birkaç saatlik mesleki rehberliğe giriş konusunun da içerildiği “üniversiteye uyum” derslerinin 1911 yılından, meslek tanıtımlarını içeren öncü kariyer derslerinin ise 1921 yılından itibaren verilmeye başlandığı, 1960’lı yılların başında 33 yükseköğretim kurumunda kariyer derslerinin kredili ders olarak akademik programlarda yer aldığı belirtilmektedir. (Folsom, 2005) Kariyer dersleri birçok bölümde açılabilmekte ve kariyer hedefleri belirleme, mesleki gelişim, özgeçmiş hazırlama ve iş görüşmeleri gibi konulara odaklanmaktadır (Freeman 2012).  

Ülkemizde kariyer derslerinin etkinliği ile ilgili bir araştırma bulunmazken yurt dışında yapılan araştırmalar bu derslerin öğrencilerin mesleki ve akademik gelişimleri üzerinde olumlu etkilerde bulunduğunu göstermektedir. Kariyer derslerinin etkinliği üzerine yapılan 40 ayrı araştırmanın %90’ında bu derslerin öğrencilerin kariyer kimliği, kariyere karar verme veya diğer çıktı değişkenlerinde olumlu kazanımlar elde ettiği görülmüştür (Folsom, 2005). Kariyer dersleri ile ilgili toplamda 21.829 öğrenciyi kapsayan ve 1970-2011 yılları arasında yapılan 74 ayrı araştırmanının meta-analizini içeren bir diğer çalışmada, 64 araştırmada bulguların dersin çıktı etkilerine, 21 araştırmada ise sonuç etkilerine odaklandığı görülmüştür (Reardon, 2011). Bu çalışmada da araştırmaların %90’nında öğrencilerin kariyer kimliği, kariyere karar verme veya diğer çıktı değişkenlerinde olumlu kazanımlar elde ettiği, araştırmaların %91’inde dersin olumlu sonuçlar verdiği belirlenmiştir. Bir diğer araştırmada kariyer dersi alan öğrencilerin kariyer seçeneklerinin farkına varma, kariyer kararı için yeteneklerine güvenme ve mesleki kimliklerini geliştirme yönlerinin belirgin bir şekilde geliştiği görülmüştür (Thomas. 2004).

Başka bir araştırmada bu derslerin öğrencilerin kariyer engelleri algılarının azalması, buna karşılık kariyer araştırma öz-yeterliğinin ve iş yaşamına hazırlık davranışlarının gelişmesi sonuçlarını verdiği görülmüştür (S.Park, 2015). Kariyer derslerinin öğrencilerin genel akademik başarıları üzerine etkilerini inceleyen bir araştırmada ise dersi alan ve almayan öğrencilerin genel başarı ortalamaları arasında anlamlı bir fark bulunamamıştır (Folsom, 2002).

3.     ARAŞTIRMA METODOLOJİSİ

Araştırma, üniversitelerin lisans düzeyindeki işletme bölümlerinde açılan kariyer ile ilgili derslerin içeriklerinin incelenmesi ve Giresun Üniversitesi işletme bölümü 2.sınıf öğrencilerinden “Bireysel Kariyer Yönetimi-1” dersini seçen ve seçmeyen öğrencilerin genel başarı durumlarının incelenmesi üzerine odaklanmıştır.

Kariyer dersi içeriklerinin incelenmesi amacıyla öncelikle üniversitelerin iletişim bilgilerinin yer aldığı liste, Yüksek Öğretim Kurulu web sayfasından indirilmiştir. Bu listede yer alan 193 üniversiteden, web sayfası olmayan veya çalışmayan yeni kurulan üniversiteler ile meslek yüksekokulları çıkarılarak, Temmuz 2015 itibariyle 177 üniversitenin yer aldığı araştırma evreni oluşturulmuştur. Araştırma evreni içerisindeki üniversitelerin web sayfalarına girilerek, İktisadi İdari bilimler Fakültesi veya İşletme Fakültesi bünyesinde yer alan işletme bölümü olup olmadığı araştırılmıştır. Bu çerçevede 157 üniversitede lisans düzeyinde işletme bölümü olduğu belirlenmiş olup, işletme bölümü bulunan üniversitelerin araştırma evreni içindeki üniversitelere oranı %88,7’dir.

İşletme bölümü bulunan 157 üniversitenin web sayfalarından, Türkçe ve 1.Öğretim işletme bölümlerinin 4 yıllık ders müfredatları araştırılmıştır. Bunlardan 134 üniversitenin işletme bölümlerinin web sayfalarında 4 yıllık ders müfredatı yer almakta, 23 üniversitenin işletme bölümü web sayfalarında bu bilgi yer almamaktadır. Bu durumda 134 işletme bölümü ders müfredatı araştırma kapsamında incelenmiş olup 35 bölümde kariyer ile ilgili derslere yer verildiği görülmüştür. İşletme bölüm web sayfalarından bu derslerin 22’sinin içeriğine ulaşılmış olup içerik analizi kapsamında incelenmiştir. Kariyer derslerinin içerikleri detaylı ders tanımı şeklinde bir paragraf ile açıklanabildiği gibi, ders işleme planı şeklinde haftalık konuların belirtildiği şekilde de yer almıştır. Ders içeriklerinde yer alan haftalık konular, ilgili üniversite ile ilişkilendirilerek MS Excel tablosuna alınmış, paragraf halinde belirtilen içerikler ise konularına bölünerek aynı tabloya aktarılmıştır. Bir konunun birden fazla hafta devam etmesi halinde tek bir satırda belirtilmiştir.

Bu şekilde elde edilen 237 konu başlığı önce alfabetik sıralamaya tabi tutulmuş ve birbirinin aynı olan konu başlıklarının frekansları elde edilmiştir. Kalan 197 konu başlığı incelenerek, yazarlar tarafından bireysel kariyer yönetimine odaklanan 16 konu grubu oluşturulmuştur (Tablo-1).

 Tablo 1. Kariyer Dersi İçeriğindeki Konu Grupları ve Kodları

Kod

Konu grubu

Kod

Konu grubu

1

Kariyer ile ilgili temel kavramlar

9

Meslek seçimi ve kariyer hedefleri

2

Kariyer kuramları

10

İş arama yöntemleri

3

Güncel kariyer eğilimleri

11

Özgeçmiş hazırlama

4

Kariyer devreleri ve sorunları

12

İş başvurusu yapma

5

Örgütsel Kariyer yönetimi

13

İş görüşmeleri

6

Bireysel kariyer yönetimi

14

Örnek olaylar

7

Bireysel vizyon ve kendini tanıma

15

Yetkinlik gelişimi

8

İş dünyasını tanıma

16

Diğer konular

Bir yazar tarafından tüm konular Tablo-1’deki konu gruplarına göre kodlanmış ve yapılan kodlamalar diğer yazar tarafından kontrol edilerek analiz edilecek veri seti oluşturulmuştur. Daha sonra konular kodlarına göre sıralanarak, konu gruplarının frekansları bulunmuştur. Bir kariyer dersi içeriğinde, aynı konu grubuna giren birden fazla konu başlığı olabildiğinden, daha doğru bir değerlendirme yapabilmek için konu gruplarının kaç bölüm tarafından kariyer dersi çerçevesinde işlendiği belirlenmiştir.

“Bireysel kariyer yönetimi-1” dersini seçen ve seçmeyen öğrencilerin genel başarı durumlarının incelenmesi amacıyla da Giresun Üniversitesi işletme bölümü 2.sınıf öğrencilerinin dönemler itibariyle genel başarı ortalamaları, öğrenci bilgi sisteminden alınmıştır. Veriler tüm ikinci sınıf öğrencileri için 4 dönem halinde alınmış, dersin öğretim üyesin tarafından hazırlanan ders alan öğrencilerin listesine göre veri seti dersi alan ve almayan öğrenciler olarak iki ayrı gruba bölünmüştür.

Ders içeriklerinin incelenmesi açısından araştırmanın güçlü yönü, işletme bölümü bulunan tüm üniversiteleri kapsaması, en önemli sınırlılığı ise sadece işletme bölümleri üzerine odaklanması, diğer bölümleri kapsamamasıdır. Bu dersi seçen ve seçmeyen öğrencilerin genel başarı durumlarının incelenmesindeki en önemli sınırlılıklar ise, sadece bir üniversiteyi (ve bölümü) kapsaması ve başarı durumlarının sadece dört dönem olarak izlenebilmesidir. Başarı durumlarının dört dönem izlenmesinin nedeni söz konusu öğrencilerin halen 5. Döneme devam ediyor olmalarıdır.

4.     VERİLERİN ANALİZİ VE BULGULAR

İşletme bölümlerinin müfredatlarındaki kariyer ile ilgili derslerinin farklı adlarla yer aldıkları görülmüştür. Araştırma kapsamındaki 134 işletme bölümünden ancak dörtte biri civarında olan 35 bölümde kariyer ile ilgili dersler, seçmeli dersler arasında yer almaktadır. Bunlardan ancak 22 dersin içeriğine ulaşılabilmiştir. Kariyer ile ilgili derslerin adlarının dağılımı, 35 bölüme ve içeriği elde edilen 22 bölüme göre tablo-2’dedir.

Tablo 2. Kariyer İle İlgili Derslerin Adlarına Göre Dağılımı

Dersin adı

Tüm bölümlerde

İçeriği olan bölümlerde

Kariyer Yönetimi

15

8

Kariyer Planlaması ve Yönetimi

5

5

Kariyer Geliştirme

3

3

Performans ve Kariyer Yönetimi

3

0

Diğer

9

6

Toplam

35

22

İçeriği elde edilen kariyer ile ilgili dersler genel olarak incelendiğinde 16 derste kariyer ile ilgili temel kavramların yanında bireysel kariyer planlama, iş arama teknikleri, özgeçmiş hazırlama, iş görüşmeleri gibi iş yaşamına hazırlık ile ilgili konulara da yer verilmiş, 6 bölümde ise sadece örgütsel kariyer yönetimi ve kariyer kuramları gibi teorik konular yer almıştır. Ders içeriklerindeki konuların,  konu gruplarına göre dağılımı tablo-3’te “konu sayısı” sütunundadır. 22 bölümün ders içeriklerindeki toplam konu sayısı 237 olup, ortalaması 10,8, standart sapması 4,85’tir.  Bazı bölümler ders içeriğini “kariyer ile ilgili temel kavramlar” olarak tek bir konu başlığı ile belirtirken, bazı bölümlerde aynı dersin farklı öğretim elemanları tarafından oluşturulan içeriklerinin birleştirilmesiyle konu sayısı 19’a kadar çıkabilmektedir. Diğer yandan bir ders içeriğindeki birden fazla konu başlığı aynı konu grubuna girebilmektedir. Örneğin bir dersteki 12 konunun 10’unu kariyer kuramları oluşturmakta olup her bir hafta farklı bir kariyer kuramı işlenmektedir. Benzer şekilde bir başka derste 13 konunun 7’si örgütsel kariyer yönetimi ile ilgili konu başlıklarıdır. Bu yüzden sadece konu sayılarının konu gruplarına göre dağılımı konu ağırlıkları ile ilgili genel bir fikir verse de, bölüm bazında inceleme daha anlamlı sonuçlar vermektedir.

Konu gruplarının, kaç bölümün ders içeriğinde yer aldığı ve 22 bölüm içindeki ağırlığı,  tablo-3’te “Bölüm sayısı” ve “Bölüm Yüzdesi(%)” sütunlarında verilmiştir. Buna göre 22 bölüm ders içeriklerinde toplam 140 konu grubuna yer vermiş olup, ortalaması 6,4 ve standart sapması 2,85’tir. Ders içeriklerinde yer verilen konu grupları 1 ile 11 arasında değişmektedir. Tablo-3’ten görüleceği üzere, “kariyer ile ilgili temel kavramlar”, “özgeçmiş hazırlama” ve “iş görüşmeleri”, bölümlerin yaklaşık üçte ikisinin ders içeriklerinde yer almaktadır. Bu sonuç kariyer derslerinin bireysel kariyer yönetimi ağırlıklı olduğunu göstermektedir.

 Tablo 3. Kariyer İle İlgili Derslerin İçeriklerinin Konu Gruplarına Göre Dağılımı

Konu grupları

Konu sayısı

Bölüm sayısı

Bölüm yüzdesi (%)

Kariyer ile ilgili temel kavramlar

17

14

63,6

Özgeçmiş hazırlama

18

14

63,6

İş görüşmeleri

16

13

59,1

Kariyer devreleri ve sorunları

15

11

50,0

Örgütsel kariyer yönetimi

24

10

45,5

 

Tablo 3. Kariyer İle İlgili Derslerin İçeriklerinin Konu Gruplarına Göre Dağılımı (Devamı)

Konu grupları

Konu sayısı

Bölüm sayısı

Bölüm yüzdesi (%)

Güncel kariyer eğilimleri

12

9

40,9

Bireysel kariyer yönetimi

12

9

40,9

İş dünyasını tanıma

19

9

40,9

Bireysel vizyon ve kendini tanıma

14

8

36,4

Meslek seçimi ve kariyer hedefleri

15

8

36,4

Yetkinlik gelişimi

26

8

36,4

Diğer konular

14

8

36,4

İş başvurusu yapma

9

6

27,3

İş arama yöntemleri

8

5

22,7

Kariyer kuramları

14

4

18,2

Örnek olaylar

4

4

18,2

Toplam

237

140

 

Ortalama

10,8

6,4

 

Standart Sapma

4,85

2,85

 

2014-2015 eğitim – öğretim yılında “Bireysel kariyer yönetimi-1 (BKY)” dersi  işletme bölümü 2. Sınıf öğrencilerine güz döneminde (3.dönem) seçmeli ders olarak verilmiştir. Bu dersin öğrencilerin genel başarı ortalamalarına etkisini görmek amacıyla bu dersi seçen ve seçmeyen öğrencilerin genel başarı durumları dönemler itibariyle tablo 4’de yer almaktadır. Öğrenci sayıları ve standart sapmalar, öğrencilerin dört dönemlik genel başarı ortalamalarına göre verilmiştir.

Tablo 4. BKY-1 Dersini Alan ve Almayan Öğrencilerin Akademik Başarı Durumlarına Göre Dağılımı

 Öğrencilerin durumu

1.Dönem

2.Dönem

3.Dönem

4.Dönem

Genel ort. (µ)

Öğrenci sayısı (n)

SS   (ơ)

BKY-1 dersini alanlar

2,65

2,70

2,74

2,90

2,87

57

0,44

1. Öğretim

3,03

2,81

2,86

2,98

2,99

33

0,45

2. Öğretim

2,16

2,55

2,59

2,78

2,71

24

0,37

BKY-1 dersini almayanlar

1,63

1,86

1,98

2,40

2,33

73

0,47

1. Öğretim

1,97

2,05

2,26

2,50

2,47

37

0,43

2. Öğretim

1,30

1,66

1,70

2,30

2,19

36

0,47

Öğrenci toplamı

2,04

2,23

2,32

2,62

2,57

130

0,53

1. Öğretim

2,42

2,41

2,55

2,73

2,71

70

0,51

2. Öğretim

1,62

2,02

2,06

2,49

2,40

60

0,50

Tablo 4’den görüleceği üzere BKY-1dersini almayan öğrencilerin dönemler itibariyle not ortalamaları, dersi alan öğrencilerden daha fazla artmıştır. Bunun nedeni, BKY-1 dersini seçen öğrencilerin genel not ortalamalarının, ilk üç dönemde bu dersi seçmeyen öğrencilerin not ortalamalarından belirgin derecede yüksek olmasıdır. Diğer bir deyişle, BKY-1dersini başarı durumları zaten iyi olan öğrenciler seçmişlerdir.

5.     SONUÇLAR VE ÖNERİLER

İşletme bölümlerinde kariyer dersleri çok farklı adlar altında verilebilmekle birlikte ağırlıklı olarak “kariyer yönetimi” adıyla verildiği görülmektedir. Bu  dersler için “Kariyer planlaması ve yönetimi” ve “kariyer geliştirme” adları da kullanılmaktadır. Kavram kargaşasına yer vermemek için, örgütsel kariyer yönetimi ile ilgili derslerin, insan kaynakları yönetiminin bir alt süreci olarak, işletme çalışma ekonomisi, insan kaynakları yönetimi gibi bölümlerde zorunlu veya seçmeli olarak açılması öngörülebilir. Öğrencilerin iş yaşamına hazırlanmalarını amaçlayan dersler ise bireysel kariyer yönetimine odaklanarak tüm bölümlerde seçmeli bir ders açılabilir. Bu dersler için üst başlık olarak “Bireysel Kariyer Yönetimi” adının verilmesi içeriği ve hedef kitlesi hakkında da daha açık bir bilgi verebilir.

Araştırma bulgularına göre işletme bölümlerinde verilen kariyer derslerinin yaklaşık üçte ikisinde özgeçmiş hazırlama ve iş görüşmeleri konularına yer verilmiştir. Bu nedenle bu derslerin bireysel kariyer yönetimi ağırlıklı olduğu belirtilebilir. Bireysel kariyer yönetiminin önemli konularından olan “bireysel vizyon ve kendini tanıma”,

“meslek seçimi ve kariyer hedefleri”, “yetkinlik gelişimi” konularına bölümlerin yaklaşık üçte birinde yer verilmiştir. Yine en az özgeçmiş hazırlama ve iş görüşmeleri kadar önemli olan “iş arama yöntemleri” ve “iş başvurusu yapma” konuları bölümlerin yaklaşık dörtte birinin ders içeriklerinde yer almıştır. “Yetkinlik gelişimi” grubunda yer alan konuların büyük bir bölümü; iletişim teknikleri, ilişki yönetimi, zaman yönetimi, toplantı yönetimi, karar verme teknikleri gibi iş dünyasındaki önemli yetkinliklerin geliştirilmesine yönelik bilgileri içermektedir. Oysa bundan önce yetkinlik kavramı ve nasıl belirleneceği konularına yer verilmesi gerektiği düşünülmektedir. İş dünyasında önemli olan ve diğer ders içeriklerinde yer almayan yetkinliklerin ise, özellikle bölüm mezunlarının çalışabilecekleri iş alanlarına göre tasarlanan “iş becerileri/yetkinlikleri” gibi ayrı bir seçmeli ders altında verilmesi önerilmektedir. “Diğer” grubunda yer alan konu başlıkları, örgütsel kariyer yönetimi dışındaki insan kaynakları(İK) süreçleri, özellikle de performans yönetimine ilişkindir. Diğer İK süreçlerinden örgütsel kariyer yönetimi dışında sadece işe alım (seçme ve yerleştirme) sürecine BKY içerisinde yer verilmesinin, öğrencilerin örgütlerin işe alım yöntem ve aşamalarını öğrenmesi açısından yararlı olacağı değerlendirilmektedir.

İşletme bölümlerinin ders müfredatları incelenirken, 8 bölümde öğrencilerin üniversite yaşamına uyum göstermelerine ve kişisel gelişim sağlamalarına yönelik bazı derslerin de olduğu görülmüştür. “Üniversite kültürü”, “Akademik ve Sosyal Oryantasyon” ve “Üniversite Hayatına Giriş /Geçiş” gibi adlarla verilen bu derslerin içerikleri incelendiğinde, derslerde verilen bilgilerin ve ders kapsamında yapılan etkinliklerin öğrencilerin akademik başarısını artırmasının yanı sıra iş yaşamına hazırlanmasında da yararlı olacağı değerlendirilmektedir. Bu çerçevede “iş yaşamına hazırlık” dersinin içeriğine “üniversiteli olmak” başlıklı bir bölüm konulmuş ve öğrenciye “üniversite farkındalık çalışması” yaptırılarak bir üniversite öğrencisi olarak öğrenmesi gereken konuların farkında olması ve eksik yönlerini kendi çabaları ile geliştirmesi amaçlanmıştır. Benzer şekilde, kariyer merkezleri, öğrenci toplulukları; sosyal, sportif ve kültürel faaliyetler, üniversite değişim programları ve geçişler konuları da “iş yaşamına hazırlık” dersi kapsamında değerlendirilmiştir.

Bireysel kariyer yönetimi faaliyetleri üç ana başlık altında toplanabilir: İş aramaya hazırlık, aktif iş arama ve mesleki gelişim. Bunlardan ilk ikisi üniversitede seçmeli ders olarak verilebilir, mesleki gelişim konusu ise iş yaşamına başlarken mezun tarafından kendi kendine öğrenilebilir. İş aramaya hazırlık faaliyetlerinden bireysel vizyonun, kariyer hedeflerinin ve yetkinliklerin belirlenmesi konularının, henüz üniversitenin ilk sınıflarında verilmesinin, aktif iş arama faaliyetlerinin ise üniversitenin son sınıflarında verilmesinin yararlı olacağı değerlendirilmektedir. Böylelikle lisans/önlisans düzeylerinde 1.dönemde “iş yaşamına hazırlık”,  lisans düzeyinde 8.dönem, önlisans düzeyinde 4. dönemde de “iş arama teknikleri” derslerinin seçmeli olarak verilmesinde yarar görülmektedir. Bu derslerin bir alt/bir üst sınıfta alınmasına izin verilmekle birlikte iş arama teknikleri dersinin alınmasının, iş yaşamına hazırlık dersinin alınması ön koşuluna bağlanması, bu dersten alınan verimi artırabilecektir. Bir dönemde sınavlar hariç yaklaşık 14 ders haftası bulunduğu, ilk haftanın tanışma ve ders tanıtımı, son haftanın uygulama ve genel değerlendirme ile geçtiği varsayımıyla söz konusu derslerin 12 haftalık konu başlıkları tablo 5’tedir.

Tablo 5. İş Yaşamına Hazırlık ve İş Arama Teknikleri Derslerinin İçerik Önerileri

Hafta

İş Yaşamına Hazırlık

İş Arama Teknikleri

1

Üniversiteli olmak

Çalışma yaşamı ve kariyer devreleri

2

Bireysel kariyer yönetimi

Kariyer kuramları ve eğilimleri

3

İstihdam edilebilirlik

Firmaların işe alım sistemi

4

Bireysel vizyon

İş aramaya hazırlık faaliyetleri

5

Meslek seçimi ve Kariyer hedefleri

İş olanaklarının araştırılması

6

Yetkinlikler

Özgeçmiş (CV)

7

Yetkinliklerin belirlenmesi

Özgeçmişin temel bölümleri

8

Deneyim kazanma

Özgeçmişin destek bölümleri

9

Bilgisayar ve yabancı dil yetkinlikleri

İş başvurusu ve iş önerisi

10

Kariyer merkezleri ve faaliyetleri

İş görüşmeleri

11

Sosyal faaliyetler

Görüşme aşamaları

12

Mesleki ve bireysel gelişim

Görüşmedeki soru tipleri

Özellikle Amerika Birleşik Devletlerindeki üniversitelerde kariyer ile ilgili dersler ve bu derslerin etkinliği üzerine çok sayıda araştırma bulunurken ülkemizde bu konunun ihmal edildiği söylenebilir. Bunda özellikle bireysel kariyer yönetimi ile ilgili derslerin yakın geçmişte verilmeye başlanmasının ve henüz çok yaygın olmamasının etkili olduğu düşünülmektedir. Bu konuda yapılacak çalışmalar arttıkça daha çok üniversitede ve daha çok bölümde bu tür derslerin yaygınlaşacağı değerlendirilmektedir.

KAYNAKÇA

Aytaç, S., Çalışma Yaşamında Kariyer, Epsilon, İstanbul, 1997, s.20.

Beblavy, M., Teteryatnikova,M. ve Thum, A.E., Expansion of Higher Education and Declining Quality of Degrees, Neujobs Working Paper No. 4.4.2 B 3 (June 2013), Çevrimiçi: http://www.neujobs.eu/sites/default/files/ NEUJOBS_Del_442_b.pdf  (Erişim tarihi: 06.05.2015)

Bingöl, D., İnsan Kaynakları Yönetimi, 6.B., Arıkan, İstanbul, 2006, s.297.

Cenzo, D.A. ve Robbins, S.P., Human Resources Management, 5.B., John Wiley & Sons, Newyork: 1996, s.266.

Çalık, T. ve Ereş, F., Kariyer Yönetimi: Tanımlar, Kavramlar, İlkeler, Gazi, Ankara: 2006,s.82,92,123-24

Dündar, G. “Kariyer Geliştirme”, İnsan Kaynakları Yönetimi, 7.B. Beta, İstanbul, 2015, s.269.

Erdoğmuş, N., Kariyer Geliştirme: Kuram ve Uygulama, Nobel, Ankara, 2003, s.15,17.

Folsom,B., Peterson, G.W., Reardon, R.C. ve Mann, B.A., The Impact of a Career Course on Retention and Academic Performance (Technical Report 34), April 1,Career Center, Florida State University, 2002, s.11.

Folsom, B, Reardon, R. ve Lee, D., The Effects of College Career Courses on Learner Outputs and Outcomes: Technical Report No. 44 , June 29, The Center for the Study of Technology in Counseling and Career Development, The Florida State University, 2005, s.3.

Freeman, E., “The Design and Implementation of a Career Orientation Course for Undergraduate Majors”, College Teaching, 60, 2012, 154–163

Güneş, F. “Bologna Süreci ile Yükseköğretimde Öngörülen Beceri ve Yetkinlikler”, Yükseköğretim ve Bilim Dergisi, 2 (1) 2012, s.1-9.

Hamamcı, Z., “Kariyer Eğitim Programları”, Mesleki Rehberlik ve Kariyer Danışmanlığı, Ed.Binnur Yeşilyaprak, 3.B. Pegem, Ankara, 2012, s.364.

Kaya, Ş.D. ve Zerenler, M., Çalışma Hayatında Psikolojik Sermaye, Mesleki Bağlılık ve Kariyer Planlamasına Genel Bakış, Nobel, Ankara, 2014, s.3.

Kitapçı, H. ve Sezen, B.,  “Çalışanların Tatminini Belirleyici Unsurlar Üzerine Bir Araştırma: Kariyer Süreci Örneği”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi  12 (1), 2002, s.219-230.

Kozak, M.A. ve  Dalkıranoğlu, T., “Mezun Öğrencilerin Kariyer Algılamaları: Anadolu Üniversitesi Örneği”, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 13 (1), 2013, s. 41-52.

Kuzgun, Y., Meslek Gelişimi ve Danışmanlığı, Geliştirilmiş 4.B. Nobel, Ankara, 2014, s.282.

MEB, Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Rehberlik ve Kariyer Planlama Dersi Programı, Ankara, 2014, Çevrimiçi: http://ttkb.meb.gov.tr/dosyalar/programlar/ilkogretim/ortaokul_rehberlik_programi.pdf (Erişim tarihi: 09.03.2015)

MEB, Ortaöğretim Rehberlik ve Yönlendirme Dersi Programı, Ankara, 2011, Çevrimiçi: http://orgm.meb.gov.tr/ meb_iys_dosyalar/2012_11/05044915_ortaogretim_yonlendirme_dersi_programi2.pdf  (Erişim tarihi: 09.03.2015)

Niles,S.G. ve Bowlbey, J.H. 21.Yüzyılda Kariyer Gelişimi Müdahaleleri [Career Development Interventions In The 21St Century, 4.B.], Çev.Ed.Fidan Korkut Owen, Çev, Oya Yerin Güneri, Nobel, Ankara: 2013, s.425.

Okakın,N. ve Şakar,M., İnsan Kaynakları Yöneticisinin El Kitabı, 2.B., Beta, İstanbul, 2013, s.212.

Özden, M.C., Bireysel Kariyer Yönetimi, Ümit, Ankara, 2001, s.29.

Özden, M.C., “Geleceği Yaratmak: Gençler ve Kariyer Danışmanlığı”, Düşünceden Sonuca İnsan Kaynakları, Hayat, İstanbul, 2002, 154-165.

Özden, M.C., İş Yaşamına Hazırlık, Pegem, Ankara, 2015a, s.19-20.

Özden, M.C., “Üniversite Yönetmelikleri Çerçevesinde Kariyer Merkezlerinin Amaç ve Faaliyetleri”, Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 12, 2015b,  (Yayın aşamasında).

Özgödek, H.M.F., “İnsan Kaynakları Yönetiminde Kariyer Geliştirme”, İnsan Kaynakları Yönetimi, Nobel, Ankara, 2014, s.247.

Palmer, M.t ve Winters, K.T., İnsan Kaynakları, Rota, İstanbul: 1993, s.135.

Reardon, R.,  Folsom, B.,  Lee, D. ve Clark, J., The Effects of College Career Courses on Learner Outputs & Outcomes: Technical Report No. 53, July 18, The Center for the Study of Technology in Counseling and Career Development, The Florida State University , 2011, s.25-26.

S.Park, R.N. , “Effects of Discipline-based Career Course on Nursing Students' Career Search Self-efficacy, Career Preparation Behavior, and Perceptions of Career Barriers”, Asian Nursing Research, 30, 2015, s.1-6.

Seçer, B. ve Çınar,E., “Bireycilik ve Yeni Kariyer Yönelimleri”, Yönetim ve Ekonomi, 18 (2),  2011,  s.49-62.

Türkiye İş Kurumu, Avrupa Rehberlik Merkezi, Politikadan Uygulamaya: Avrupa’da Hayat Boyu Rehberlikte Sistem Değişimi, Cedefop Panaroma Serisi:149, 2008, s.69.

Thomas, J.H. ve Daniel, C.R., “Effectiveness of a Required Course in Careeer Planning for Psychology Majors”, Teaching of Psychology, 31 (1), 2004), s.22-27.

Yüksek Öğretim Kurulu (YÖK), Tüm Üniversitelere Ait İletişim Bilgileri, http://www.yok.gov.tr/web/guest/universitelerimiz, (Erişim Tarihi: 21.07.2015)

* Bu bildiri II.Yükseköğretim Stratejileri ve Kurumsal İşbirliği Sempozyumu (22-24 Rkim 2015) Bildiri kitabının  116-123. sayfalarında yayınlanmıştır.

McOzden İş Hukuku-Özlük işleri Kariyer Yönetimi İŞLETME BÖLÜMLERİNDE KARİYER DERSLERİ ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA VE DERS İÇERİK ÖNERİLERİ *

KROKİ

  

İLETİŞİM

Şemsettin Günaltay cad. No:87 / 11 Suadiye/İSTANBUL 

  • Tel: 0216 380 02 97
  • Email: Bu e-Posta adresi istenmeyen posta engelleyicileri tarafından korunuyor. Görüntülemek için JavaScript etkinleştirilmelidir.
  • Web: www.mcozden.com